مکانهايي که ما در زندگي روزمره از آنها استفاده ميکنيم بسيار کوچکتر از آن هستند که بتوانند روشنايي کيهان را توصيف کنند. به همين دليل اخترشناسان از خورشيد استفاده ميکنند و از درخشندگي خيرهکننده آن که معادل 4 ضرب در 10 به توان 26 وات است (400 ميليون ميليارد ميليارد وات!)، به عنوان يک استاندارد کيهاني استفاده ميکنند.
به گزارش نيوساينتيست، خورشيد از نظر روشنايي يک ستاره بالاي متوسط به شمار ميرود. با اين وجود، ستارگاني هستند که از نظر روشنايي با فاصله زيادي خورشيد را شکست ميدهند. درخشانترين نمونه از اين ستارگان که با چشم غيرمسلح نيز به راحتي قابل مشاهده است، ستاره «اپسيلون ـ جبار» است؛ ستاره مياني کمربند صورت فلکي جبار. اين ابرستاره آبي رنگ 1300 سال نوري از زمين فاصله دارد و بيش از 400 هزار بار درخشانتر از خورشيد است. در فواصل دورتر کهکشان، باز هم ستارگان درخشان تري وجود دارند. از آن جمله ميتوان به ستاره اتا در صورت فلکي شاه تخته اشاره کرد، ستاره ناپايداري که 5 ميليون بار درخشانتر از خورشيد است.
در جولاي 2010، اخترشناسان ستاره رکوردشکن جديدي را کشف کردند: ستارهاي به نام R136a1 در ابر ماژلاني بزرگ که تقريباً به درخشندگي 9 ميليون خورشيد است. اين جرم عجيب در کمال شگفتي جرمي 250 برابر جرم خورشيد دارد که باعث حيرت اخترشناسان شده است. اين ستاره به عنوان ستارهاي که از ترکيبات شيميايي موجود در کهکشان راه شيري و همسايگان آن ساخته شده، سنگينتر از چيزي است که اخترشناسان تصور ميکردند. برخي از اخترشناسان اين پرسش را مطرح کردهاند که شايد اين ستاره از منبع خالصي از هيدروژن و هليوم ساخته شده که به نحوي از نخستين روزهاي عالم دست نخورده باقي مانده است يا شايد هم اشتباهي در نظريات اخترشناسان در خصوص ساختار ستارگان وجود دارد؟
برخي از ستارگان پرجرم وجود دارند که با نور بيشتري ميسوزند، اما اين اتفاق فقط براي چند هفته کوتاه رخ ميدهد و به قيمت زندگي ستاره تمام ميشود. ابرنواختري به نام SN 2005ap واقع در کهکشاني با فاصله 7/4 ميليارد سال نوري از زمين، رکورد درخشانترين انفجار ستارهاي دنيا را با درخشندگي 100 ميليارد برابر روشنايي خورشيد به خود اختصاص داده است.
انفجارهاي پرتو گاما حتي از ابرنواخترها نيز انرژي بيشتري ساطع ميکنند. آنها اين کار را به جاي چند هفته، فقط در مدت چند ثانيه انجام ميدهند. يک انفجار پرتو گاما ميتواند باعث شود که مقياس خورشيدي اخترشناسان نيز به يک مقياس بي مصرف تبديل شود: روشنايي چنين انفجاري بالغ بر 10 به توان 18 برابر روشنايي خورشيد است، يعني نوري معادل يک ميليارد ميليارد خورشيد!
اگر چه چنين انفجارهايي به طرز ناخوشايندي کوتاه هستند، درخشانترين نورهاي پايدار کيهان متعلق به اختروشها (کوازارها) هستند؛ سياه چاله پرجرمي که از منبع عظيمي از ستارگان و گاز تغذيه ميکنند. مواد محکوم به فنا همزمان با فرو رفتن به درون سياه چاله به شدت برانگيخته ميشوند، در نتيجه نوري درخشانتر از 30 هزار ميليارد برابر خورشيد از خود ساطع ميکنند.
اما تاريکترين نقطه جهان، کهکشانها عموماً به جواهرات درخشاني در پهنه آسمان تشبيه ميشوند که از ميلياردها ستاره پرنور و سحابي سوزان تشکيل شده اند. اما اين مطلب در خصوص همسايه غيرمترقبه کهکشان راه شيري، کهکشان Segue 1 صدق نميکند. کهکشان Segue 1 با تنها 75 هزار سال نوري فاصله از زمين، يکي از همسايگان نزديک کهکشان راه شيري به شمار ميرود. با اين وجود، اين کهکشان تا سال 2006 ناشناخته مانده بود، زيرا تابش نور کلي اين کهکشان فقط 300 برابر خورشيد است!
به گزارش نيوساينتيست، کهکشان Segue 1 يک مورد عجيب بهشمار ميرود. ستارگان اندک اين کهکشان با سرعت زيادي در حال گردش هستند که نشان دهنده نيروي جاذبه بالاي اين کهکشان است. به نظر ميرسد که کهکشان Segue 1 حداقل از يک ميليون توده جرمي ستارهاي تشکيل شده باشد. با اين وجود، بخش اندکي از جرم اين کهکشان به ستارگان و گازهاي مريي تعلق دارد که نشان ميدهد تقريباً تمامي اين کهکشان از ماده تاريک تشکيل شده است.
مطالعه کهکشانهاي کوتولهاي مانند Segue 1 ميتواند به افزايش اطلاعات اخترشناسان در خصوص ماده تاريک کمک کند. براي مثال، اگر هسته اين کهکشانها نسبت به پيش بيني مدلهاي استاندارد در خصوص رفتار ماده تاريک سرد چگالي کمتري داشته باشد؛ نشان ميدهد که هسته آنها بايد از ماده گرم تشکيل شده باشد، يا تمايل به خود انهدامي داشته باشد يا از ذرات فوق سبک تشکيل شده باشد.
خبر خوشحال کنندهتر از يافتن چنين کهکشانهايي براي اخترشناسان، يافتن يک «ستاره تاريک» است؛ حباب گازي بزرگ و سردي که با واپاشي ماده تاريک به تدريج از درون گرم ميشود. اخترشناسان تصور ميکنند که چنين ستارگاني در نخستين روزهاي عالم وجود داشتهاند و ممکن است هنوز چند عدد از آنها باقي مانده باشد، هر چند هنوز هيچ نمونهاي از اين ستارگان شناسايي نشده است.
همزمان دانشمندان مرکز تحقيقاتي سرن تلاش ميکنند تا با استفاده از برخورددهنده بزرگ هادروني، ذرات ماده تاريک را شکار کنند. شايد داغترين جاي روي زمين بتواند به زودي تاريکترين جاي فضا را آشکار کند.
منبع: ضمیمه علمی روزنامه اطلاعات
