به غبارها و صخرههاي موجود در فضا شهابواره ميگويند که دو منبع شهابوارهها عبارت هستند از ستارگان دنبالهدار و سيارکها. ستارههاي دنبالهدار هنگام نزديک شدن به خورشيد، غبارها و تکههايي از خود را از دست داده و تبخير ميشوند. سيارکها نيز هنگام تصادم، تکههايي از خود بر جاي ميگذارند. هر سال حدود 215 هزار تن از اين مواد وارد جو ميشوند. در جو زمين، اصطکاک بين شهابوارهها و مولکولهاي هوا طيفي از نور ايجاد ميکند که «شهاب» ناميده ميشود. اگر شهابواره کاملاً نسوزد، به زمين برخورد ميکند که در اين صورت «شهابسنگ» ناميده ميشود.
ستارههاي دنبالهدار هنگام گردش به دور خورشيد جرياني از غبار از خود بر جاي ميگذارند. هرگاه زمين از جريان غبار تازه عبور کند، رگبار شهاب رخ ميدهد. در طول زمان، ستاره دنبالهدار مسير ممتدي از غبار ميسازد که هنگام عبور سالانه زمين از آن نقطه، «رگبار شهابي» رخ ميدهد.
شهابوارههايي که روي زمين فرود ميآيند، «شهابسنگ» ناميده ميشوند. حدود 3300 شهابسنگ سالانه روي زمين فرود ميآيند که بيشتر آنها بيش از يک کيلوگرم وزن دارند. بيشتر شهابسنگها به اقيانوس ميافتند، اما هر سال حدود 6 شهابسنگ پس از اين که محل سقوطشان مشاهده شد از روي زمين جمع آوري ميشوند. بعضي از آنها هم به طور تصادفي پيدا ميشوند. سه نوع عمده شهابسنگها عبارت هستند از سنگي که عمدتاً از سنگ تشکيل شده است، فلزي که عمدتاً از فلز تشکيل شده و سنگي فلزي که از سنگ و آهن تشکيل شده است.
آيا شهابسنگها حامل حيات هستند؟
زماني اين نظريه رواج داشت که شهابسنگها حامل تخمهاي زنده هستند و بنابراين به انتشار زندگي در نقاط مختلف جهان کمک ميکنند، امروز ديگر کارشناسان اين نظريه را قبول ندارند. با اين حال بعضي دانشمندان بر آن هستند که شهابسنگها ممکن است داراي نشانه غير زندهاي از موجودهاي زندهاي باشند که زماني در نقاط دور دست آن سوي زمين، زندگي ميکردهاند.
در شهابسنگها ترکيبهاي آلي يا کربندار اغلب به صورت مختلطهاي بسيار سازمان يافتهاي که به ياختهها شباهت دارند، پيدا شده است.
هر چند برخي دانشمندان معتقدند که اين دليل محکمي مبني بر وجود حيات ديگري در جهان است، اما اين مختلطها را ميتوان به وسيله فرضيههاي ديگري نيز تبيين کرد. اين مختلطها ممکن است به دنبال مدتي طولاني در فضا که معلوم شده است عناصر ترکيبدهندهاي چون کربن، هيدروژن، ازت و اکسيژن را دارا بودهاند تشکيل شده باشد. همچنين ممکن است ارگانيسمهاي زميني آنها را آلوده کرده باشند يا ممکن است اين آلودهکنندهها (مختلطهاي ياختهگونه) ضمن عبور شهابسنگ از جو ما يا قرار گرفتن شهابسنگ در زمين وارد آن شده باشند.
بيشتر شهابسنگهايي که به طور تصادفي پيدا شدهاند فلزي هستند. شهابسنگهاي سنگي به خاطر شباهتشان به سنگهاي زميني اغلب پيدا نميشوند.
گودالهای شهابسنگی
زمين در زمان حياتش توسط شهابسنگهاي بيشماري بمباران شده است. تناوب بمبارانها حدود 3.5 ميليارد سال پيش به اوج خود رسيد و گودالهايي در زمين به وجود آورد که اکنون در اثر فرسايش از بين رفتهاند. گودالهايي که بعدها تشکيل شدهاند، باقي مانده و بيش از 150 گودال تا کنون شناسايي شدهاند. تعدادي از اين گودالها، صدها ميليون سال پيش و تعدادي ديگر در قرن بيستم تشکيل شدهاند.
اگر جرم يک شهابسنگ کمتر از هزار کيلوگرم باشد، قبل از اين که شهابسنگ به فاصله 20 کيلومتري سطح زمين برسد، سرعت ورود آن به جو زمين توسط مقاومت جو بسيار کاهش مييابد و پس از اين کاهش، شهابسنگ وارد ميدان جاذبه ميشود. وقتي که نيروي جاذبه زمين با نيروي مقاومت جو در مقابل شهابسنگ برابر باشد، افزايش سرعت شهابسنگ متوقف ميشود. اين سرعت معروف به «سرعت پاياني» حدود 0.1 کيلومتر (0.06 مايل) در ثانيه به دست ميآيد.
گودال «بارينگر» در ايالت آريزوناي آمريکا که 175 متر عمق دارد حدود 40 هزار سال پيش تشکيل شده است، نمونهاي از قدرت ضربه شهابسنگ به شمار ميرود.
شهابسنگهای عظيمالجثه
اگر جرم اوليه شهابسنگ از 985 تن تجاوز کند، جو زمين توان کند کردن حرکت آن را ندارد و شهابسنگ روي زمين سقوط ميکند و نتايج مخربي به بار ميآورد. خوشبختانه چنين حوادثي بسيار کم اتفاق ميافتند، اما گودالهاي متعددي که روي زمين به طور پراکنده وجود دارند محل سقوط آنها را نشان ميدهند. بزرگترين شهابسنگي که تاکنون يافت شده است، شهابسنگ «هوبا» نام داشته و حدود 59 تن وزن دارد. اين شهابسنگ اکنون در محل سقوط خود در ناميبيا در جنوب غربي آفريقا قرار دارد.
سن شهابسنگها
در تعيين سن شهابسنگهاي مختلف روشهايي نظير روشهاي محاسبه سن سنگهاي زميني منتخب به کار بردهاند. بعضي نتيجهها نشان ميدهند چه مدتي از انجماد شهابسنگها گذشته و در موارد ديگر سن استنتاجي سن نورگيري است: يعني طول مدتي که نمونههاي آزمايشي در معرض تشعشع کيهاني قرار داشتهاند تعيين ميشود. سن بعضي از شهابسنگها کمتر از 75000000 سال گزارش شده است. سن بعضي ديگر ممکن است سر به ميلياردها سال بزند. بر طبق يک برآورد، شهابسنگ «مونت ايليف» آفريقاي جنوبي، تقريباً 7000/000/000 سال بيشتر از زمين يا خورشيد عمر دارد.
شهاب
شهاب يا تير شهاب خطي از نور است که هنگام سوختن شهابواره در جو زمين ايجاد ميشود. در يک شب صاف و بدون مهتاب، حدود 10 شهاب در ساعت قابل رؤيت هستند. تعداد شهابهاي قابل مشاهده حدود ساعت 4 بامداد به حداکثر ميرسد، زيرا بيننده در قسمتي از زمين قرار ميگيرد که به طور مستقيم در جهت غبارهاي فضايي است.
بهترين زمان مشاهده شهابها هنگام رگبار شهابها است که هنگام عبور زمين از يک جريان غباري بر جاي مانده از يک ستاره دنبالهدار صورت ميگيرد.
رگبار شهابها
بعضي از گروههاي شهابها برخلاف سقوط غير قابل پيشبيني شهابسنگها، در فاصلههاي زماني کم و بيش منظمي در آسمان ظاهر ميشود، اين نمايشها را «رگبارهاي شهابي» مينامند. شمار شهابهاي يک رگبار در دوره نهايي فعاليت رگباري، کاملاً متغير است و ممکن است حداقل آن عرض يک ساعت، 5 يا حتي کمتر باشد و حداکثر آن به حدود 75 سر بزند. با اين حال گاهي تواتر ظهور يا شمار شهابها بسيار بيشتر است و در عرض يک ساعت ممکن است هزاران شهاب مشاهده شوند. مثلاً برآورد شده است که حدود 35 هزار شهاب در عرض يک ساعت در جريان رگبار شهابي اسدي نوامبر 1833 به زمين افتادند، اين نمايش تماشايي که يک باران شهابي تند واقعي بود تقريباً همه بينندگان را وحشت زده کرد.
از ديگر رگبارهاي شهابي تماشايي بايد رگبارهاي شهابي «چياکو پينيد» يا «واژدهايي» اکتبر 1933 و 1946 و رگبار اسدي سپيده دم 17 نوامبر 1966 را نام برد. در بعضي موارد، رگبارهاي شهابي را از روي ستارگان دنبالهدار نامگذاري ميکنند، مثلاً نام «جياکوپينيدها» از نام ستاره دنبالهدار «جياکو پينيد» و نيز نام «بيلايها» از ستاره دنبالهدار «بيلا» گرفته شده است. با اين حال به طور کلي صورتي که در آن مدار روشن با مريي يک رگبار شهابي واقع شده است، در نامگذاري رگبار شهابي نقش تعيينکنندهاي دارد. اغلب مشاهده شده است که مدار رگبار شهابي با مدار ستارگان دنبالهدار تطابق دارد و در نتيجه دانشمندان بهطور کلي به اين نتيجه ميرسند که رگبارهاي شهابي خرده ريزههايي از ستارگان دنبالهدار موجود هستند.
نام – تاريخ مشاهده – نيمکره
- نطاقيها – (6-1 ژانويه) – شمالي
- دلويهاي اتا – (24 آوريل-20 مه) – هر دو
- جوزائيها – (16-7 دسامبر) – هر دو
- برساووشيها – (23ژوئيه-20اوت) – هر دو
- جباريها – (27-16اکتبر) – شمالي
- ثوريها – (20 اکتبر-30 نوامبر) – هر دو
- اسديها – (20-15 نوامبر) – هر دو
گودالهاي شهابسنگي روي زمين
گودالهاي شهابسنگي در تمامي قارههاي زمين يافت ميشوند و تعدادي از اين گودالها عبارت هستند از:
- بارينگر آريزونا 1.2 کيلومتر (0.7 مايل)
- نيوکبک کانادا 3.4 کيلومتر(2.1 مايل)
- چيکسولوب مکزيک 180 کيلومتر (112 مايل)
- ولف گريک استراليا 8.8 کيلومتر (0.5 مايل)
- ريس آلمان 24 کيلومتر (15 مايل)
- گاسر بلاف استراليا 22 کيلومتر (13.7 مايل)
- لونار هند 1.8 کيلومتر (1.1 مايل)
- باتلاق شور پرتوريا آفريقاي جنوبي 1.1 کيلومتر (0.2 مايل)
عناصر تشکيلدهنده شهابسنگها
مناطق اطراف حفرههاي شهابسنگي، منابع غني مواد شهابسنگي هستند. از نواحي اطراف حفرههاي بزرگ، خروارها شهابسنگ به دست آمده است. با وصل کردن همه انواع شهابسنگها به يکديگر در مييابيم که ده عنصر زير بيش از 99 درصد وزن ماده شهابسنگ را تشکيل ميدهند.
- اکسيژن 34.6 درصد
- آهن 25.6 درصد
- سيليسيم 17.8 درصد
- منيزيم 13.9 درصد
- گوگرد 2 درصد
- کلسيم 1.6 درصد
- نيکل 1.4 درصد
- آلومينيوم 1.4 درصد
- سديم 0.7 درصد
- فسفر 0.16 درصد
منبع: ضمیمه علمی روزنامه اطلاعات
پس نوشت:
پیشنهاد می کنم این ویدئو از شبیه سازی برخورد یک جرم آسمانی با زمین رو ببینید.
